و تاريخ بيهق را بتصريح خود در سنهء پانصد و شصت و سه در زمان سلطنت مؤيد آى آبه از غلامان سلطان سنجر كه بلافاصله بعد از وفات سنجر بر خراسان مسلط شد تاليف نموده است ، و اين ابو الحسن بيهقى از مشاهير علماى عصر خود بوده و كتب نفيسهء بسيارى به زبان عربى و فارسى تأليف نموده است . ياقوت در معجم الادباء ج 5 ص 208 - 218 در ترجمهء حال او هفتاد و چهار عدد از مؤلفات او را باسم و رسم مىشمرد ، و همچنين حاجى خليفه در كشف الظنون در مواضع مختلفه عدهء كثيرى از تاليفات او را ذكر نموده است ، بدبختانه از جميع اين كتب نفيسه جز همين تاريخ بيهق حاضر و جز تتمهء صوان الحكمة در تاريخ حكما گويا چيزى بدست نمانده است « 2 » .

--> ( 2 ) در مكتوبى كه آقاى سعيد نفيسى از طهران بتاريخ 17 فروردين 1310 به من نوشته بودند فقرهء ذيل مندرج بود كه به عين عبارت نقل مىشود : دو كتاب ديگر از ابو الحسن بيهقى سراغ دارم ، ( اول ) كتابى است در نجوم به فارسى كه يك نسخه از آن بنده خود دارم و نسخهء ديگر را آقاى . . . على اكبر . . . دهخدا دارند ، و مقدمه و خطبهء آن را كه شامل مؤلفات كثير از ابو الحسن بيهقى است بآقاى سيد كليم اللّه حيدرآبادى دادم ، و ديگر شرحى است از نهج البلاغه كه دو نسخهء از آن در كتابخانهء مدرسهء فاضل‌خان در مشهد بوده ، و پس از آنكه آن مدرسه را خراب كرده‌اند و خيابان جديد مشهد را از آن گردانيده‌اند ، آن كتابها را بكتابخانهء آستانهء قدس رضوى 4 برده‌اند و اينك آنجاست ، و از مشهد خواسته‌ام كه مقدمه و خطبهء آن كتابرا هم براى بنده بفرستند . ( ناشر و مصحح اين نسخه گويد ) وجود دو كتاب مذكور محقق است ، از كتاب نجوم كه به فارسى تأليف شده و موسوم بجوامع الاحكام است نسخه‌هاى متعدد در ايران يافته مىشود ، و از جمله نسخه‌ايست كه در كتابخانهء مدرسهء سپهسالار بنمرهء 640 مضبوط است ، دو نسخهء ديگر از اين كتاب را خود نگارنده در كتابخانهء اديب فاضل آقاى سلطانى نمايندهء بهبهان در مجلس شوراى ملى ديده‌ام ، و فاضل محترم آقاى مشكوة در رسالهء خود كه در ذيل صفحهء ( يب ) بدان اشاره كرده‌ام نوشته‌اند كه علاوه بر نسخهء مدرسهء سپهسالار پنج نسخهء ديگر از آن كتاب ديده‌اند ، و نفيس‌ترين آنها نسخه‌ايست در سبزوار كه بسال 949 نوشته شده است . و اما شرح نهج البلاغة نامش معارج نهج البلاغة و يك نسخه از آن در كتابخانهء آستان مقدس رضوى موجود است . ابو الحسن بيهقى به خواهش جمال المحققين ابو القاسم على بن حسن الحويفى ؟ النيشابورى به نوشتن اين كتاب اقدام كرده و ابو القاسم پيش از تمام شدن كتاب وفات يافته است ، و بيهقى كتاب را همچنان بنام او موشح داشته و آن را بكتابخانهء ملك النقباه على بن *